Posthumanizm u Lema

Stąd wydaje się trochę nieprecyzyjne modne ostatnio twierdzenie, że Lem „przewidział ChatGPT” w Cyberiadzie (chodzi o opowiadanie “Elektrybałt Trurla”). Owszem, pojawiają tam maszyny tworzące teksty, poezję czy całe światy, ale najciekawsze nie jest to, że są inteligentne. Najciekawsze jest to, że funkcjonują w rzeczywistości, w której człowiek przestał być punktem odniesienia.

Pod tym względem bliżej im do wizji z Golema XIV niż do współczesnych chatbotów. Golem nie jest narzędziem człowieka; człowiek jest dla niego raczej obiektem badań. Podobnie robotyczne społeczeństwa Cyberiady nie są „sztuczną inteligencją stworzoną przez ludzi”, tylko alternatywną formą cywilizacji.

Zresztą sam Lem miał pewien opór wobec terminu „sztuczna inteligencja”. W Summa Technologiae wolał mówić o intelektronice, ponieważ uważał, że inteligencja sama w sobie nie jest ani naturalna, ani sztuczna – jest zjawiskiem ewolucyjnym, które może pojawić się w postaci różnych formatów i nośników. Jak pisał o Golemie, ludzie go nie stworzyli; jedynie wykorzystali prawa natury, które umożliwiły jego powstanie.

To właśnie dlatego w świecie Cyberiady człowiek pozostaje już nieomal zbędny. Ewolucja rozumu po prostu poszła o krok dalej.